Trong thế giới hội họa, có những nghệ sĩ lựa chọn tái hiện vẻ đẹp của cuộc sống bằng những hình ảnh gần gũi, nhưng cũng có những người muốn đi xa hơn việc mô phỏng những gì mắt thường nhìn thấy. Họ tìm cách thể hiện cảm xúc, suy nghĩ và những tầng ý nghĩa ẩn sâu bên trong con người, sự vật. Họa sĩ Đặng Xuân Hòa là một trong những nghệ sĩ có cách tiếp cận như vậy.
Với những sáng tác kết hợp giữa hình tượng con người, đồ vật quen thuộc và ngôn ngữ tạo hình giàu cảm xúc, Đặng Xuân Hòa đã xây dựng được dấu ấn riêng trong nền mỹ thuật đương đại Việt Nam. Tranh của ông không nhất thiết tuân theo những quy tắc sắp xếp thông thường. Hình thể đôi khi được biến đổi, không gian có vẻ ngẫu hứng, còn màu sắc được sử dụng như một phương tiện truyền tải cảm xúc nhiều hơn là chỉ mô tả hiện thực.
Hành trình nghệ thuật của Đặng Xuân Hòa cũng gắn liền với một giai đoạn đáng chú ý của mỹ thuật Việt Nam, đặc biệt là thời kỳ sau Đổi Mới và sự xuất hiện của nhóm họa sĩ Gang of Five. Để hiểu rõ hơn về người nghệ sĩ này, hãy cùng tìm hiểu từ những năm tháng đầu đời, quá trình học tập cho đến phong cách sáng tác và những đóng góp của ông đối với hội họa Việt Nam.
Đặng Xuân Hòa là họa sĩ Việt Nam thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành trong giai đoạn chuyển mình của nền mỹ thuật nước nhà. Ông sinh năm 1959 tại Nam Định và tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1983. Trong quá trình hoạt động nghệ thuật, ông trở thành một trong những gương mặt đáng chú ý của mỹ thuật đương đại, đồng thời là thành viên của nhóm Gang of Five – nhóm nghệ sĩ từng tạo nên những chuyển động mới trong đời sống hội họa Việt Nam đầu thập niên 1990.
Ngay từ khi còn nhỏ, Đặng Xuân Hòa đã có niềm yêu thích đặc biệt với hội họa.
Khoảng thời gian học tập từ năm 1979 đến năm 1983 giúp ông xây dựng nền tảng kiến thức về hội họa, từ những nguyên tắc tạo hình cơ bản đến khả năng quan sát và thực hành sáng tác. Chính quá trình học tập nghiêm túc này đã tạo cơ sở để ông tiếp tục tìm tòi, phát triển ngôn ngữ nghệ thuật riêng trong những năm tiếp theo.
Một điều đáng chú ý trong quan điểm sáng tác của Đặng Xuân Hòa là ông không xem kiến thức nền tảng như giới hạn cuối cùng của người nghệ sĩ. Theo ông, kiến thức giúp người họa sĩ có khả năng sáng tạo nhiều hơn, nhưng nếu quá lệ thuộc vào những khuôn mẫu có sẵn, sự tự do trong nghệ thuật cũng có thể bị thu hẹp.
Đó là một trong những suy nghĩ phần nào lý giải cách ông tiếp cận hội họa: tôn trọng nền tảng truyền thống nhưng không ngừng tìm kiếm những hướng thể hiện mới.
“Morning Time” – Sơn dầu, 60cm x 80cm.
Khi nhắc đến Đặng Xuân Hòa, không thể bỏ qua nhóm Gang of Five, hay còn được gọi là Bộ Ngũ. Đây là nhóm gồm năm nghệ sĩ: Đặng Xuân Hòa, Trần Lương, Hà Trí Hiếu, Phạm Quang Vinh và Hồng Việt Dũng.
Nhóm hình thành và hoạt động vào đầu thập niên 1990, trong bối cảnh Việt Nam đang có nhiều thay đổi về kinh tế, xã hội và văn hóa sau công cuộc Đổi Mới. Đời sống mỹ thuật cũng dần mở rộng, tạo điều kiện để các nghệ sĩ trẻ tìm kiếm những cách thể hiện khác biệt so với những lối sáng tác quen thuộc trước đó.
Điểm đáng chú ý của Gang of Five không nằm ở việc cả năm họa sĩ cùng theo đuổi một phong cách giống nhau. Mỗi người đều có cá tính nghệ thuật riêng, nhưng họ gặp nhau ở tinh thần thử nghiệm, mong muốn mở rộng giới hạn biểu đạt và tìm kiếm tiếng nói cá nhân trong hội họa.
Theo chia sẻ của Đặng Xuân Hòa, triển lãm đầu tiên của nhóm được tổ chức tại số 7 Hàng Khay, Hà Nội vào năm 1990, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày mất của danh họa Vincent van Gogh. Đây là một dấu mốc đáng nhớ đối với các nghệ sĩ trẻ thời điểm đó, khi hoạt động triển lãm cá nhân và triển lãm nhóm vẫn chưa phổ biến như hiện nay.
Triển lãm không chỉ là dịp giới thiệu tác phẩm của năm họa sĩ mà còn tạo thêm động lực cho những nghệ sĩ trẻ khác mạnh dạn thể hiện cá tính sáng tạo.
Có thể nói, sự xuất hiện của Gang of Five phản ánh tinh thần tìm tòi của một thế hệ nghệ sĩ trong giai đoạn chuyển mình của mỹ thuật Việt Nam. Với Đặng Xuân Hòa, đây cũng là thời điểm quan trọng để ông từng bước khẳng định hướng đi riêng và mở rộng hoạt động nghệ thuật của mình.
Điều khiến tranh Đặng Xuân Hòa tạo được sự chú ý không chỉ nằm ở đề tài mà còn ở cách ông tổ chức hình ảnh, màu sắc và không gian trên mặt tranh. Thay vì cố gắng thể hiện mọi sự vật theo đúng tỷ lệ và hình dáng ngoài đời, ông thường chủ động biến đổi hình thể để nhấn mạnh cảm xúc và cá tính của tác phẩm.
Trong nhiều sáng tác, người xem có thể bắt gặp những khuôn mặt được tạo hình bằng các mảng màu mạnh, đường nét có phần thô mộc và bố cục không tuân theo cách sắp xếp thông thường. Tuy nhiên, sự ngẫu hứng ấy không đồng nghĩa với việc thiếu kiểm soát. Cách sử dụng màu sắc và tổ chức hình ảnh vẫn tạo nên sự liên kết thị giác riêng biệt.
Một đặc điểm đáng chú ý trong tranh của Đặng Xuân Hòa là sự giao thoa giữa hình tượng hiện thực, biểu hiện và trừu tượng.
Con người, đồ vật và những hình ảnh quen thuộc vẫn hiện diện rõ ràng trong nhiều tác phẩm. Tuy nhiên, các hình tượng ấy không nhất thiết được tái hiện nguyên vẹn. Đôi khi khuôn mặt được kéo dài, đường nét được giản lược hoặc hình thể được biến đổi theo cảm xúc của người nghệ sĩ.
Cách xử lý này giúp tranh vượt ra ngoài việc mô tả đơn thuần. Người xem có thể nhận ra một nhân vật, một chiếc bình hay một bông hoa, nhưng đồng thời cũng cảm nhận được trạng thái tinh thần mà tác giả muốn truyền tải.
Đây là điểm tạo nên nét riêng trong ngôn ngữ hội họa của Đặng Xuân Hòa, khi yếu tố hình tượng và trừu tượng có thể cùng tồn tại trong một không gian sáng tác.
Màu sắc giữ vai trò quan trọng trong các tác phẩm của ông. Thay vì chỉ sử dụng màu để tái hiện chính xác màu sắc của sự vật, Đặng Xuân Hòa thường khai thác khả năng biểu đạt của những mảng màu và sự tương phản.
Có những bức tranh sử dụng gam màu nóng tạo cảm giác mạnh mẽ, có tác phẩm lại kết hợp những sắc độ dịu hơn để làm nổi bật hình tượng trung tâm. Các mảng màu được đặt cạnh nhau tạo nên sự chuyển động, đôi khi khiến bố cục mang cảm giác bất quy tắc nhưng vẫn có sức hút thị giác.
Theo giới thiệu của The Factory Contemporary Arts Centre, tranh của ông có bảng màu tinh tế, giàu sức hấp dẫn về thị giác, trong khi các hình tượng thường được sắp xếp ngẫu hứng và có thể được biến đổi một cách chủ động.
Vì vậy, khi nhìn vào tranh Đặng Xuân Hòa, người xem không chỉ chú ý đến hình ảnh được thể hiện mà còn có thể cảm nhận cách màu sắc và đường nét tạo nên nhịp điệu riêng của tác phẩm.
“Self Portrait” – Sơn dầu, 60cm x 80cm.
Một trong những điều làm nên bản sắc trong hội họa Đặng Xuân Hòa chính là sự hiện diện của những hình ảnh quen thuộc trong đời sống và văn hóa Việt Nam.
Các đồ vật như bình gốm, lọ hoa, đèn dầu, bát trái cây hay hình ảnh mèo thường xuất hiện trong những sáng tác của ông. Đây không phải là những chủ thể quá xa lạ, nhưng qua cách thể hiện của người họa sĩ, chúng được đặt vào những mối quan hệ mới với con người và không gian xung quanh.
Những đồ vật bình dị ấy có thể mang giá trị trang trí, gợi nhớ về ký ức gia đình hoặc tạo nên sự liên kết với những yếu tố văn hóa truyền thống.
Đặc biệt, các họa tiết và hình ảnh quen thuộc không chỉ đóng vai trò làm nền cho nhân vật mà đôi khi còn trở thành một phần quan trọng của câu chuyện nghệ thuật.
Bên cạnh tranh tĩnh vật, chân dung là một trong những chủ đề xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của Đặng Xuân Hòa. Nếu tranh tĩnh vật giúp ông thử nghiệm với đồ vật, màu sắc và bố cục thì tranh chân dung lại mở ra không gian thể hiện rõ hơn những suy nghĩ và cảm xúc cá nhân.
Nhân vật trong tranh của ông thường có khuôn mặt với đường nét mạnh, đôi mắt nổi bật và những mảng màu được xử lý theo cách riêng. Có những chân dung mang vẻ trầm tư, có tác phẩm lại tạo cảm giác trực diện, mạnh mẽ như thể nhân vật đang nhìn thẳng vào người xem.
Đáng chú ý, những bức chân dung tự họa cũng góp phần thể hiện quá trình tìm hiểu bản thân của người nghệ sĩ.
Tuy nhiên, sự tham khảo đó không đồng nghĩa với việc sao chép phong cách. Ông tiếp nhận tinh thần biểu cảm, sau đó chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình riêng, gắn với cảm xúc và trải nghiệm của một họa sĩ Việt Nam.
Qua những chân dung ấy, con người không chỉ được nhìn nhận bằng vẻ ngoài mà còn được thể hiện qua những trạng thái tâm lý, suy tư và mối liên hệ với không gian sống.
Để hiểu rõ hơn phong cách sáng tác của Đặng Xuân Hòa, việc tìm hiểu một số tác phẩm được giới thiệu trong các bộ sưu tập nghệ thuật sẽ giúp người xem có góc nhìn cụ thể hơn về quá trình phát triển của ông.
“The Nude Model 2026” – Sơn dầu, 70cm x 90cm.
