Hà Trí Hiếu đưa bình yên làng quê vào lòng đô thị
Trong xưởng vẽ: Họa sĩ thuộc nhóm Gang of Five kể về cuộc trò chuyện không ngừng với những bức tranh của mình và cách vùng quê dần hấp thụ những mặt trái của thành phố.
Giữa phố Khâm Thiên và Văn Miếu là một mê cung ngõ nhỏ chật hẹp. Những ngôi nhà mảnh mai và các căn lều tạm mở cửa hàng bán đủ thứ nép sát bên những khu tập thể kiểu thập niên 1960, phủ màu vàng Hà Nội đã phai theo năm tháng. Xưởng vẽ của Hà Trí Hiếu nằm trong một ngôi nhà như thế. Nhưng khi họa sĩ mở cánh cửa nhỏ hơn bình thường ở cuối hành lang tối và hẹp trên tầng một, người khách lại bước vào một thế giới hoàn toàn khác: một khoảng không gian sáng sủa đến bất ngờ, rộng rãi tưởng như không thể có giữa khu phố đông đúc và một bầu không khí thân thiện, nơi những cuộc trò chuyện giữa bạn bè dường như chưa bao giờ kết thúc.
Là thành viên của nhóm Gang of Five, Hà Trí Hiếu đã tạo nên những tác phẩm mang dấu ấn riêng ngay tại nơi này suốt hai mươi năm. Khách đến xưởng vẽ gần như được bao quanh bởi nghệ thuật của ông. Tranh từ nhiều giai đoạn sáng tác phủ kín mọi khoảng trống. Những chú trâu đủ kích cỡ, các cô gái thôn quê và những bức tự họa xuất hiện trên những tấm toan được xếp thành nhiều lớp sát tường. Những đồ vật khác trong phòng cũng mang dấu vết bút vẽ của Hiếu: từ hộp đựng rượu whisky, bìa đĩa CD cho đến một chiếc móc giày hay những phong bì nhỏ. Các bản phác họa cầu kỳ trên những vật dụng tưởng chừng bình thường khiến không gian này luôn có điều mới mẻ để khám phá.
Ở lớp trên cùng của những chồng tranh là loạt tranh sơn mài với màu sắc tối và trầm khác thường. Đây là những tác phẩm Hiếu dự định giới thiệu tại Heritage Space, Dolphin Plaza, trong thời gian từ ngày 5 đến 31 tháng 7 năm 2014. Đây là lần đầu tiên ông thử sức với sơn mài. Tuy nhiên, người xem vẫn dễ dàng nhận ra phong cách Hà Trí Hiếu, bởi nguồn cảm hứng quen thuộc của ông – vùng quê – tiếp tục hiện diện trong loạt tranh mới.
Tạp chí & Of Other Things đã dành một buổi chiều trò chuyện với người họa sĩ thân thiện, dễ mến này, khám phá xưởng vẽ của ông và hào hứng nói về khả năng nhóm Gang of Five có thể tổ chức một triển lãm tái hợp. Chuyến thăm cũng để lại một kỷ niệm vui: người được phỏng vấn luôn chú ý đặt quạt hướng về phía vị khách người Anh để anh không phải chịu cái nóng trong xưởng.
Phỏng vấn: Đỗ Tường Linh. Ảnh: Nic Shonfeld. Bản dịch tiếng Anh trong bài gốc: Maia Do và Tabby Chino.
Hỏi: Ông bắt đầu đến với mỹ thuật như thế nào?
Hà Trí Hiếu: Mỹ thuật đã chọn tôi. Ban đầu, tôi định theo học kiến trúc. Sau đó, cha tôi kể rằng ông rất yêu mỹ thuật và muốn tôi vào học trường nghệ thuật. Cha tôi là họa sĩ chân dung, nhưng ông không trực tiếp dạy tôi kỹ thuật vẽ. Thay vào đó, ông đưa tôi đến gặp ông Phạm Viết ở số 13 phố Thuyền Quang. Đó là nơi tôi bắt đầu học về mỹ thuật. Lúc đầu, tôi có cảm giác mình bị ép buộc, nhưng rồi tôi khám phá ra hội họa tuyệt vời đến mức nào. Từ đó, vẽ tranh trở thành mục đích theo đuổi của tôi trong suốt cuộc đời.
Tôi nghĩ nghệ thuật giống như một dòng chảy tuôn ra từ bên trong mỗi người. Nếu đủ khéo léo và giàu trí tưởng tượng, bạn có thể điều hướng dòng chảy ấy theo bất kỳ cách nào mình muốn. Tôi rất thích câu nói mà họa sĩ Nguyễn Quân từng chia sẻ với tôi: chúng ta cứ tiếp tục vẽ. Nếu cuối cùng mọi người gọi mình là kẻ thất bại và mình cũng chẳng thể làm gì để thay đổi điều đó, thì cũng không sao, bởi bản thân việc vẽ tranh đã là điều đáng giá.
Hỏi: Ai và điều gì truyền cảm hứng cho ông sáng tác?
Hà Trí Hiếu: Quê hương tôi, Hà Tây, vẫn là nguồn cảm hứng quan trọng nhất. Tất cả những bức tranh về làng quê đều chứa đựng ký ức tuổi thơ: những người tôi từng lớn lên cùng, những cánh đồng nơi tôi tìm những hạt gạo và củ khoai còn sót lại, hay những nơi tôi từng cho bò và trâu ăn. Tôi đang kể lại ký ức bằng ngôn ngữ tạo hình. Mỗi khi trở về với những kỷ niệm ấy, tôi cảm thấy mọi thứ thật tự nhiên. Khi đưa chúng lên toan, tôi cũng cảm thấy lòng mình nhẹ nhõm hơn.
Tôi còn tìm cảm hứng từ thơ ca và văn chương. Chẳng hạn, tôi quan tâm đến thơ của Nguyễn Gia Thiều. Tôi cũng thích thơ hiện đại, đặc biệt là những tác phẩm của Đỗ Trung Lai. Chúng tôi khá thân thiết và thơ của anh thực sự khiến tôi xúc động. Với văn học, có những tác giả để lại ảnh hưởng đối với tôi, chẳng hạn nhà văn Nguyễn Huy Thiệp. Tôi thích những tác phẩm đầu tay của ông, nhất là những bài viết đề cập đến các vấn đề xã hội và những điều ông đã trải nghiệm, giảng dạy ở vùng núi. Đó là những điều khiến tôi quan tâm.
Hỏi: Ông từng nói: “Tôi đã sống và biết những phần tinh khiết nhất của cuộc đời ở Hà Tây.” Có phải vì thế mà những yếu tố làng quê xuất hiện trong các tác phẩm đầu tiên và vẫn tiếp tục có mặt trong tranh của ông ngày nay?
Hà Trí Hiếu: Khi nói đến sự trong trẻo của cuộc sống ở nông thôn, đó chính là điều tôi muốn diễn đạt. Khi còn nhỏ, dù chiến tranh diễn ra, tôi vẫn có những năm tháng khá yên bình sống cùng họ hàng trong một ngôi làng tĩnh lặng. Đó là không gian và quãng thời gian trong trẻo nhất mà tôi từng trải qua, một phần vì khi ấy tôi là người đi sơ tán chứ không phải một người dân sinh ra và lớn lên ở chính ngôi làng đó. Nếu là người sống ở làng quê từ nhỏ, có lẽ tôi đã nhìn nơi ấy theo cách khác, cũng giống như một người nông dân sẽ không cảm nhận Hà Nội như những cư dân thành phố.
Tôi không hẳn là một người từ quê lên Hà Nội sinh sống, cũng không đơn thuần là một người Hà Nội trở về thăm quê. Tôi đồng thời là cả hai, và mỗi vị trí đem lại một góc nhìn riêng. Tôi nghĩ người sống ở nông thôn khó hiểu hết cảm giác của người thành thị khi nhìn về quê hương. Ngược lại, một người sống ở Hà Nội cũng có thể không hiểu sâu sắc đời sống đô thị như người từ nông thôn đến, sau một hành trình dài, để trải nghiệm thành phố lớn. Mỗi người có một cách hiểu riêng về thế giới của người kia.
Khi mới bắt đầu vẽ, tôi chưa tập trung vào những chủ đề ấy. Chỉ sau khi tốt nghiệp và thực sự làm việc như một họa sĩ, tôi mới đưa mối quan hệ của mình với làng quê vào tranh. Đó là một phần quan trọng trong con người tôi và dần trở thành đề tài vẫn tiếp tục xuất hiện trong sáng tác cho đến hôm nay.
Hỏi: Nông thôn ngày nay khác với vùng quê mà ông từng biết khi còn nhỏ như thế nào?
Hà Trí Hiếu: Thành phố và nông thôn đang ngày càng giống nhau. Đó là quá trình đô thị hóa. Tôi thấy những quán karaoke và cửa hàng được bày biện y như ở Hà Nội. Khi thành phố không còn mang dáng dấp của một đô thị đúng nghĩa, còn nông thôn cũng chẳng khác thành phố, tôi cảm thấy có điều gì đó khó hiểu.
Đối với một quốc gia, việc phân biệt được đời sống thành thị và nông thôn là điều quan trọng. Điều đó không có nghĩa là tôi phản đối sự phát triển ở vùng quê, nhưng nông thôn có nhiều hướng phát triển hơn là đơn giản sao chép thành phố. Trong hàng nghìn năm, các làng quê Việt Nam đã phát triển theo cách giúp gìn giữ những giá trị mà thế hệ trước để lại. Nhưng kể từ khi các khu công nghiệp xuất hiện trong khoảng mười đến mười lăm năm gần đây, lối sống của người dân ở nhiều nơi đã thay đổi hoàn toàn. Theo quan sát của tôi, một số người dành thời gian cho cờ bạc, mại dâm và ma túy, thay vì đầu tư cho những hoạt động có ích. Mọi thứ dường như chỉ xoay quanh sự hưởng thụ.
Những ngôi nhà mới được xây dựng theo kiểu nhà ống ở Hà Nội đang làm biến mất những ngôi nhà cũ mà tôi cho là thực sự đẹp. Nếu những người quy hoạch thận trọng và có tầm nhìn hơn, họ đã có thể giữ lại kiến trúc cũ.
Hỏi: Điều đó có nghĩa là đề tài trong tranh của ông cũng đang thay đổi?
Hà Trí Hiếu: Năm 2008, tôi bắt đầu vẽ những chủ đề thoạt nhìn dường như không liên quan đến nông thôn. Tôi vẽ phụ nữ và đặt tên cho loạt tác phẩm là “Cổng”. Với tôi, những người phụ nữ ấy chính là những cánh cổng để con người bước vào thế giới. Tôi dự định tiếp tục phát triển ý tưởng này. Dù chưa từng tổ chức triển lãm loạt tranh đó, có người từng xem qua đã khuyên tôi đổi tên thành một cái tên dễ hiểu hơn. Họ cho rằng từ “cổng” dễ khiến người xem liên tưởng trực tiếp đến cổng làng. Nhưng đối với tôi, mọi cánh cổng đều giống nhau. Mỗi chúng ta cũng là một cánh cổng để bộc lộ bản sắc của chính mình.
Đề tài ấy liên quan đến sự sinh tồn và nét tinh khiết trong đời sống con người, nhưng đồng thời cả những ám ảnh của con người. Những người phụ nữ ấy là những cánh cổng dẫn đến sự sống. Tôi nghiên cứu chủ đề này và nhận thấy trạng thái con người ở nông thôn và thành thị về cơ bản không khác nhau. Vì vậy, tôi có thể kết hợp cả hai thế giới trong cùng một bố cục. Đây là quá trình cần thời gian. Tôi mới theo đuổi ý tưởng ấy được vài năm và còn rất nhiều điều phải tiếp tục khám phá: làm sao để tranh vừa đẹp vừa có chiều sâu triết lý.
Hỏi: Ông chuyển từ một ý tưởng ban đầu đến bức tranh hoàn chỉnh như thế nào?
Hà Trí Hiếu: Vẽ tranh giống như một cuộc trò chuyện, và cuộc trò chuyện chỉ kết thúc khi bạn ký tên lên tác phẩm. Nếu chưa ký tên, cuộc trò chuyện vẫn tiếp diễn. Ngay cả khi tôi bận rộn, bức tranh vẫn nằm trên giá vẽ và cuộc đối thoại giữa người nghệ sĩ với tác phẩm vẫn không dừng lại. Lúc ấy, nó không còn chỉ là một bản phác thảo nữa, mà đã trở thành điều gì đó ở bên trong tôi, thứ mà tôi phải tập trung để đưa nó thành hình. Cũng giống như cuộc trò chuyện giữa hai chúng ta lúc này; khi đang trò chuyện, thật khó để tập trung hoàn toàn vào những việc khác, phải không?
Hỏi: Vì sao ông sử dụng những chiếc hộp bìa cứng đựng rượu whisky làm bề mặt vẽ trong triển lãm gần đây?
Hà Trí Hiếu: Những chiếc hộp đựng rượu whisky là một phần trong sinh hoạt thường ngày của tôi, gắn với những buổi tụ họp thân mật giữa tôi và bạn bè. Tôi lấy thứ vốn chỉ là rác thải, thêm vào đó một số chi tiết và gạch bỏ những phần khác để biến nó thành một vật đẹp hơn. Nhưng tôi cũng không thực sự xem chúng là tác phẩm nghệ thuật, bởi gọi như vậy nghe có vẻ quá lớn lao.
