Ngô Minh Cầu – Họa sĩ của những bức tranh đời thường
Trong đời sống nghệ thuật, mỗi người đều có con đường riêng phù hợp với mình. Họa sĩ Ngô Minh Cầu cũng vậy. Ông sinh ra và trưởng thành trong những năm tháng chiến tranh, khi đất nước còn chìm trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp để giành độc lập.
Năm mười tám tuổi, chàng trai Hà Nội Ngô Minh Cầu tham gia đội tự vệ thanh niên chống quân Pháp. Cuối tháng 12 năm 1946, khi Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa rời Hà Nội để xây dựng căn cứ kháng chiến lâu dài, ông trở về Hưng Yên và tham gia đội tuyên truyền, xung phong. Vốn có năng khiếu hội họa, ông vẽ tranh, làm khẩu hiệu phục vụ công tác tuyên truyền, phổ biến chủ trương của Đảng, động viên người dân tham gia kháng chiến và chống thực dân Pháp.
Năm 1949, quân Pháp chiếm Hưng Yên, khiến nhóm hoạt động bí mật phải chuyển đến Hà Nam. Đúng thời điểm ấy, một trường mỹ thuật đang tuyển sinh. Ngô Minh Cầu vô cùng vui mừng trước cơ hội trở thành họa sĩ chuyên nghiệp và nhanh chóng lên Việt Bắc dự thi. Khóa học đầu tiên khai giảng năm 1949, do chính họa sĩ Tô Ngọc Vân trực tiếp giảng dạy. Ước mơ của ông cuối cùng đã trở thành hiện thực.
Cùng với hai mươi người bạn học, Ngô Minh Cầu chăm chỉ học tập cho đến khi chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra. Vốn là người chịu khó, ông đi vẽ ở nhiều nơi, từ các xóm làng đến những vùng có đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Bắc và Việt Bắc. Những chuyến đi ấy đem lại cho ông một kho tàng ký họa và trải nghiệm, trở thành hành trang quý giá cho con đường sáng tác sau này.
Trong một kỳ nghỉ cuối năm học, họa sĩ Tô Ngọc Vân từng nói với các học viên rằng mỗi người đều có phong cách riêng, và chính đặc điểm nghệ thuật ấy là điều họ cần phát huy trong tranh. Khi nói về Ngô Minh Cầu, ông nhận xét: “Ngô Minh Cầu có một cách nhìn lạ, một phong cách đặc biệt. Anh khác với những người khác. Anh nhìn sự vật giản dị, phân định hình khối rõ ràng và tô màu một cách mộc mạc.”
Ngô Minh Cầu cho rằng nhận xét của người thầy hoàn toàn chính xác. Đặc điểm tạo hình trong tranh của ông có những nét gần gũi với tranh dân gian Đông Hồ và đời sống văn hóa của người Việt. Nhiều người dù theo đuổi nghệ thuật suốt đời vẫn chưa xác định được phong cách riêng hoặc không biết cách phát triển nó. Ngô Minh Cầu may mắn hiểu sâu sắc những lời dạy của Tô Ngọc Vân, biến chúng thành kim chỉ nam cho hành trình sáng tác của mình.
Trong hơn năm mươi năm, tranh của Ngô Minh Cầu vẫn gợi nhớ đến sự giản dị và chân thực của tranh dân gian Đông Hồ. Từ sinh hoạt cộng đồng trong làng đến cảnh quan quê hương, tác phẩm của ông chứa đựng tinh thần và tâm hồn người Việt. Ông lựa chọn sơn mài làm chất liệu truyền thống, phù hợp với phong cách, phương pháp thể hiện và cảm xúc của mình.
Ngô Minh Cầu sinh ra ở Hà Nội và sống ở thành phố lâu hơn khoảng thời gian ông từng trải qua ở vùng nông thôn trong chiến tranh. Tuy nhiên, những tác phẩm thành công nhất của ông lại thường hướng về con người miền núi và cuộc sống nông thôn. Các tác phẩm tiêu biểu được bài viết nhắc đến gồm “Báo tin chiến thắng”, “Các cô gái Điện Biên Phủ hôm nay”, “Buổi sáng mùa đông”, “Hoàng hôn ở bản”, “Buổi trưa mùa hè ở Cam Đà”, “Tình mẹ”, “Cô gái Thái đen”, “Cày ruộng tập thể” và “Gánh thóc về làng”.
Có lẽ những năm tháng tuổi trẻ rong ruổi nhiều nơi và trải nghiệm đời sống kháng chiến đã khắc sâu trong tâm trí ông hình ảnh các bản làng, những cô gái dân tộc và những ngày đầu giải phóng. Những ký ức đó tiếp tục trở lại trong các sáng tác của ông qua nhiều năm tháng.
Khi đất nước hòa bình, Ngô Minh Cầu đảm nhiệm nhiều công việc, từ đào tạo, giảng dạy đến xuất bản các tác phẩm. Theo bài viết, khi đã ở tuổi 80, ông vẫn yêu thích vẽ tranh và dành trọn đời mình cho những đề tài gắn với kháng chiến ở các vùng cao của đất nước.
Tác giả: Trang Phương – Tiến sĩ, họa sĩ.