Lời kết: Thế hệ đầu tiên của mỹ thuật Việt Nam
Trong nửa thế kỷ, các họa sĩ Việt Nam từng theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương cùng một số thế hệ tiếp nối chủ yếu theo đuổi phong cách cổ điển và hiện thực. Họ xem nghiên cứu mẫu và phác thảo là những bước không thể thiếu trong quá trình sáng tạo. Khi xây dựng một tác phẩm, họ thường tuân theo quy trình chặt chẽ: ghi lại tư thế của mẫu, phác họa chi tiết, xác định bố cục, điều hòa màu sắc rồi mới chuyển sang các chất liệu như sơn dầu, sơn mài hoặc lụa.
Những bản phác thảo đôi khi đòi hỏi công sức gần bằng tác phẩm hoàn chỉnh. Nếu nhìn lại sự nghiệp của các họa sĩ thời kỳ ấy, có thể thấy mỗi người sở hữu hàng trăm, thậm chí hàng nghìn bản vẽ và phác thảo. Có lẽ đây là phương pháp được những người thầy Pháp truyền dạy. Quan trọng hơn, trong thời chiến, phác thảo là cách ghi lại hình ảnh hữu ích nhất khi điều kiện làm việc không thuận lợi, vật liệu thiếu thốn, còn họa sĩ và người mẫu thường xuyên phải di chuyển, không có máy ảnh để lưu giữ những ấn tượng thị giác. Nguyễn Phan Chánh cũng không nằm ngoài truyền thống đó; các bản phác thảo đã trở thành một phần di sản sáng tác của ông. Nhiều ý tưởng trong các bản vẽ có thể đã được phát triển thành những bức tranh khổ lớn, nhưng điều kiện và phương tiện của thời đại không phải lúc nào cũng cho phép ông và các nghệ sĩ cùng thế hệ thực hiện điều đó.
Từ thập niên 1980 đến nay, nhiều họa sĩ chuyển sang làm việc trực tiếp trên chất liệu mà mình lựa chọn, không còn thường xuyên phác thảo trước. Trong khi đó, những bản vẽ sơ lược giúp nghệ sĩ khám phá bố cục, hình thể và vị trí của mẫu hoặc đối tượng trong tranh. Các bản phác thảo Nguyễn Phan Chánh để lại có tính hệ thống cao. Vì thế, chúng không chỉ giúp hiểu phương pháp làm việc của một thời kỳ mà còn trở thành những ký ức sống động về quá khứ. Ông có một góc nhìn và thế giới cảm xúc riêng, khác biệt với những nghệ sĩ khác. Thế giới ấy gắn với một góc làng quê miền Bắc Việt Nam: nghèo khó nhưng đầm ấm, chân chất và thanh bình.
Khi chuyển một bản phác thảo thành tranh hoàn chỉnh, Nguyễn Phan Chánh cũng có cách lựa chọn riêng. Ông không nhất thiết tuân thủ tuyệt đối bản vẽ ban đầu, mà thường tìm cách làm nổi bật phẩm giá của nhân vật. Những bộ quần áo nhăn nhúm, rách rưới có thể được thể hiện lành lặn hơn với màu sắc sáng sủa; vẻ mặt lo âu, mệt mỏi được thay bằng nét bình thản hơn. Chỉ cần dịch chuyển một nét cọ hoặc thay đổi nhẹ một mảng màu, bản chất và cảm xúc của nhân vật đã có thể biến chuyển tinh tế. Việc một thay đổi nhỏ tạo ra tác động đáng kể cho thấy sự tinh tế của chất liệu lụa. Đồng thời, lựa chọn một chất liệu mềm mại, đòi hỏi cách xử lý ít khắc nghiệt hơn cũng phần nào giúp họa sĩ thi vị hóa đời sống thường ngày.