Văn Thơ – Một hiện tượng trong hội họa
Khát vọng khơi dậy những cảm xúc hồn nhiên, trong trẻo của tuổi thơ và trở về với đời sống bản năng trong mỗi con người không chỉ xuất hiện ở phương Tây công nghiệp hóa, duy lý và đề cao khoa học. Khát vọng ấy hiện diện trên khắp thế giới, nhất là khi kinh tế thị trường từng bước thâm nhập vào suy nghĩ của mọi người, còn đời sống nhân văn ngày càng bị cản trở bởi sự chạy theo tiền bạc và những tính toán thực dụng, lạnh lùng.
Họa sĩ Văn Thơ dường như nhận thức được sự mệt mỏi của thế giới đời thường, cũng như của chính mình. Ông tìm cách tách khỏi thực tại để nương náu trong một không gian tinh khiết và bình yên hơn: thế giới của nghệ thuật.
Tự họa của Văn Thơ
Văn Thơ may mắn giữ được sự chân thành và nét hồn nhiên vốn có của một người viết hay một người làm nghệ thuật. Ông mạnh dạn rời bỏ những quy tắc và khuôn mẫu, vượt qua những giới hạn thẩm mỹ mà chính mình từng đặt ra để tìm đến lối vẽ phóng khoáng, trực giác và không bị ràng buộc, gần với những bức vẽ của trẻ nhỏ.
Ông còn học ở trẻ em cách tìm ra đề tài hội họa từ bất kỳ nơi nào: những câu chuyện thường ngày giản dị hay các chi tiết nhỏ trong hành vi của con người. Với người lớn, những sự việc ấy có thể chỉ thoáng qua hoặc không đáng kể, nhưng trong thế giới của trẻ thơ, chúng lại có ý nghĩa riêng. Đó có thể là việc mặc quần áo, tết tóc, tự đi dạo một mình hoặc những chuyện đáng nhớ hơn như: “Cháu được điểm giỏi rồi, chú ơi”, “Em bé đang tập đi” hay “Chuẩn bị đi chơi công viên”. Tất cả đều có thể trở thành niềm vui và nguồn cảm hứng để vẽ tranh.
Văn Thơ bắt tay vào vẽ nhẹ nhàng như trẻ em bắt đầu một trò chơi vào ngày Chủ nhật vui vẻ. Ông thích thú với màu sắc, tạo ra những câu chuyện nghệ thuật giàu tưởng tượng từ bất kỳ chủ đề nào hay một ý nghĩ thoáng qua trong đầu. Điều quan trọng là ông có thể hoàn thành cuộc chơi sáng tạo và giải phóng cảm xúc của mình, không quá bận tâm đến sự trau chuốt, thận trọng hay hoàn hảo. Đôi khi, ông để lại trên tranh những mảng màu thô ráp hoặc những nét cọ nguệch ngoạc, có lúc vô tình, có lúc có chủ ý. Chính điều đó tạo nên sự tươi mới dồi dào của màu sắc và tinh thần tự do trong sáng tác.
Tôi nhận thấy quan niệm thẩm mỹ của Văn Thơ khá gần với Henri Matisse. Điều này thể hiện qua bảng màu nguyên sắc rực rỡ và cách trang trí giàu sức gợi, đem đến niềm vui thị giác và cảm giác thư thái. Đồng thời, ảnh hưởng của Pablo Picasso cũng được thể hiện qua cách biến đổi hình thể mạnh mẽ và khuynh hướng tạo hình mang tính nguyên sơ. Văn Thơ thường vẽ những khuôn mặt hoang dại, nhăn nhúm, biến dạng cùng các hình thể con người tưởng tượng, méo mó; đôi khi điểm thêm một con mắt huyền bí, dữ dội hoặc một bàn tay thô ráp, kỳ dị.
Sự tiếp xúc với Picasso và mỹ học hiện đại phương Tây cũng có thể được nhận thấy trong những giai đoạn sáng tác khác nhau của một số họa sĩ trẻ Việt Nam như Trần Trọng Vũ, Lê Quang Hà, Đặng Xuân Hòa và Hà Trí Hiếu. Điều này không có gì bất thường nếu nhìn lại cuộc cách mạng thẩm mỹ của các nghệ sĩ hiện đại phương Tây vào đầu thế kỷ XX.
Chân dung ông Hàm của Văn Thơ
Cuộc cách mạng nghệ thuật hiện đại phương Tây vào đầu thế kỷ XX là quá trình từ bỏ những bài học hàn lâm cứng nhắc, cầu kỳ để quay về với nghệ thuật bản năng, tự nhiên, giản dị và giàu trực giác. Sự trở về với ngôn ngữ tạo hình nguyên sơ ấy khiến nghệ thuật hiện đại có những điểm gần gũi với nghệ thuật dân gian và tranh trẻ em. Tuy nhiên, đối với những nghệ sĩ phương Tây vốn quen tư duy duy lý, việc trở về với cái nguyên sơ không hề dễ dàng. Một số người đi đến cực đoan, cố ý làm biến dạng hình thể một cách kỳ lạ và phóng đại, như có thể thấy trong một số khuynh hướng biểu hiện. Với họa sĩ Việt Nam, việc quay về với cảm quan bản năng dường như tự nhiên hơn, bởi họ không bị đè nặng hoàn toàn bởi truyền thống hàn lâm và vẫn sống trong môi trường văn hóa đậm chất dân gian. Không cần tìm kiếm ở nơi xa, họ có thể gặp những yếu tố hiện đại ngay trong các truyền thống nghệ thuật dân tộc vốn giàu tính dân gian.
Trở lại với nghệ thuật của Văn Thơ, ông thể hiện sự tự do trong sáng tác và không dao động trước những ảnh hưởng nghệ thuật từ bên ngoài, dù có những ảnh hưởng đến muộn. Ông công khai bày tỏ sự đồng cảm với Matisse, Picasso và những nghệ sĩ hiện đại phương Tây từng tiên phong giải phóng nghệ thuật khỏi sự áp đặt của các quan niệm truyền thống, mở ra tự do thử nghiệm nhiều ý tưởng và chất liệu.
Văn Thơ từng vẽ bức tranh tĩnh vật “Hoa súng 2002” theo phong cách Matisse, kèm lời đề tặng “Les modernes” và Matisse để bày tỏ sự đồng cảm. Ông cũng trang trọng vẽ chân dung Picasso theo trí tưởng tượng của mình như một cách thể hiện lòng ngưỡng mộ đối với người nghệ sĩ tài năng này.
Đổi mới là nhu cầu tự nhiên của hoạt động sáng tạo. Văn Thơ hiện đứng tại điểm giao thoa giữa nghệ thuật hiện đại với khuynh hướng tạo hình nguyên sơ và nghệ thuật trẻ thơ. Trong thế giới đó, ông tìm thấy sức sống mới từ bảng màu dân gian tươi sáng, hào phóng, giàu hoa văn trang trí ước lệ và những cảm xúc căn bản, trìu mến, giản dị nhất của con người.
Bên cạnh đó, ông cũng tìm thấy niềm vui trong quá trình sáng tạo tự do, xem việc thực hành nghệ thuật như một cách thư giãn và giải tỏa tinh thần.
Bùi Như Hương
Nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và phê bình nghệ thuật
Theo Tạp chí Mỹ thuật, số 72, Hội Mỹ thuật Việt Nam