Hình thể khỏa thân – Nguồn cảm hứng bất tận trong sáng tạo nghệ thuật
Con người là một trong những sáng tạo tuyệt mỹ nhất của tự nhiên. Hình thể con người, đặc biệt là cơ thể phụ nữ, đã trở thành đối tượng tạo hình của nghệ thuật từ thời xa xưa. Một văn bản của Trường phái Arcame viết: “Phụ nữ là sáng tạo của vũ trụ, là nội dung của thế giới và sở hữu những hình thức cơ thể đặc biệt. Trong hình thể người phụ nữ có hình dáng của mọi sự sống, của tất cả những sinh vật trên thế giới...”. Những hình khắc trên vách hang và tượng thần Vệ nữ khỏa thân từ thời cổ đại, gắn với ý nghĩa sinh sôi, đã khẳng định sức sống bền lâu của vẻ đẹp cơ thể con người.
Qua nhiều thế kỷ, vô số nghệ sĩ lấy cơ thể người làm hình tượng trung tâm trong sáng tác. Những bức tượng khỏa thân của các vị thần trong thần thoại được xem là một trong những hình thức tôn vinh cao nhất của nghệ thuật đối với thế giới. Tác phẩm khỏa thân không chỉ thể hiện dáng vẻ bên ngoài của đối tượng mà còn tìm cách truyền tải tinh thần và đời sống nội tâm. Thông qua ngôn ngữ hình thể, người xem có thể cảm nhận tâm trạng, tính cách của nhân vật cũng như quan niệm nghệ thuật của người sáng tạo.
Họa sĩ Ngô Minh Cầu
Nhiều quốc gia châu Á từng chịu ảnh hưởng của chế độ phong kiến hà khắc, nhưng vẫn sở hữu nhiều tác phẩm nghệ thuật ca ngợi vẻ đẹp hình thể khỏa thân, chẳng hạn như Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ.
Tại Việt Nam, hình thể phụ nữ khỏa thân đã xuất hiện trên mặt trống đồng, các đồ vật trang trí, chuôi dao và chuôi kiếm từ thời đại văn hóa Đông Sơn. Dù chịu ảnh hưởng của Nho giáo, Việt Nam vẫn có những hình tượng khỏa thân được thể hiện trong tranh dân gian trên gỗ và trong các công trình đình làng ở nông thôn. Nghệ thuật khỏa thân có thể được hiểu như một khát vọng hướng đến vẻ đẹp lý tưởng, một ý niệm cao đẹp mà con người luôn muốn khám phá và vươn tới.
Kể từ khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập năm 1925, vẽ khỏa thân đã trở thành một môn học cơ bản và quan trọng. Thông qua cơ thể người, nghệ sĩ không chỉ nghiên cứu cấu trúc, tư thế mà còn tìm hiểu vẻ đẹp của đường nét, hình khối và sự vận động hài hòa của chúng trong không gian.
Nguyễn Phan Chánh, một trong những họa sĩ thuộc thế hệ đầu tiên của trường, đã sáng tác nhiều tác phẩm hình thể đẹp. Với chất liệu lụa mềm mại, ông thể hiện những đường nét duyên dáng, thanh thoát và giàu tính gợi cảm trong tác phẩm “Nàng tiên tắm”. Những đường nét khỏe khoắn, giản dị nhưng lãng mạn cũng có thể được tìm thấy trong các tác phẩm “Trăng ẩn” và “Trăng trong” của ông.
Họa sĩ Tô Ngọc Vân nổi tiếng với nhiều bức sơn dầu về những cô gái Hà Nội. Tuy nhiên, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, sau khi chứng kiến những đau thương mà phụ nữ phải gánh chịu trong chiến tranh, ông đã sáng tác tác phẩm sơn mài nổi tiếng “Khi giặc đã rút”, khắc họa những hình ảnh phụ nữ khỏa thân sau một cuộc càn quét của quân địch.
Bùi Xuân Phái vốn được biết đến qua những bức tranh về khu phố cổ Hà Nội, nhưng ông cũng có nhiều tác phẩm khỏa thân với hình tượng giàu tính ẩn dụ như “Người phụ nữ khỏa thân với chiếc trống” và “Người phụ nữ khỏa thân với thành phố”. Họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ sử dụng những mảnh vỏ trứng khác nhau kết hợp với sắc đen mạnh mẽ của sơn mài, vàng và bạc để thể hiện làn da sáng của phụ nữ, gợi liên tưởng đến tác phẩm “Sự ra đời của thần Vệ nữ” của họa sĩ Botticelli. Tiếp nối những thế hệ đi trước, nhiều họa sĩ sau này tiếp tục lấy hình thể khỏa thân làm nhân vật trung tâm trong sáng tác.
Họa sĩ Nguyễn Quốc Dũng
Trong nghệ thuật phương Tây, những bức tượng và phù điêu Hy Lạp từ thế kỷ V–IV trước Công nguyên được xem là những hình mẫu tiêu biểu. Tượng thần Vệ nữ và thần Apollo có ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật thời Phục hưng. Các nghệ sĩ nghiên cứu tỷ lệ cơ thể người, góp phần hình thành ngành giải phẫu học nghệ thuật, vốn về sau trở thành môn học cơ bản trong nhiều trường mỹ thuật phương Tây và ảnh hưởng sâu rộng đến công tác đào tạo nghệ thuật.
Nhiều tác phẩm khỏa thân của các bậc thầy hội họa đã trở thành hình mẫu cho các thế hệ tiếp theo, như “Ngày phán xét cuối cùng” của Michelangelo, “Adam và Eva” của Dürer, “Sự ra đời của thần Vệ nữ” của Botticelli, “Vụ bắt cóc con gái của Leucippus” của Rubens, “Thần Vệ nữ tắm” của Velázquez, “Maja khỏa thân” của Goya và “Phòng tắm kiểu Thổ Nhĩ Kỳ” của Ingres.
Hình thể khỏa thân cũng trở thành nhân vật trung tâm trong nhiều tác phẩm hội họa và điêu khắc. Hình tượng người phụ nữ đại diện cho tự do trong tác phẩm “Tự do dẫn dắt nhân dân” của Delacroix cho thấy cơ thể khỏa thân có vai trò quan trọng trong nghệ thuật, giống như những hình tượng nhân vật khác.
Trong lịch sử, hình tượng khỏa thân cũng trải qua nhiều thăng trầm. “Maja khỏa thân” của Goya từng khiến giới chức tôn giáo phản ứng dữ dội. Theo bài viết, Goya từng bày tỏ quan điểm rằng thân thể trần của người phụ nữ là một sáng tạo hoàn hảo của tự nhiên, còn những suy nghĩ dung tục về sự khỏa thân mới là biểu hiện của bản tính thấp kém.
Họa sĩ Phương Quốc Trí
Dù không phải họa sĩ trường phái Ấn tượng, Édouard Manet đã gây nhiều tranh cãi với bức “Bữa ăn trên cỏ”, trong đó hình thể khỏa thân của người phụ nữ chiếm vị trí nổi bật. Công chúng vốn quen với hình ảnh các nữ thần khỏa thân, nhưng lại khó chấp nhận hình ảnh một phụ nữ hiện đại được thể hiện theo cách chân thực như vậy. Manet vượt qua những quy ước thẩm mỹ của thời đại và chưa được công nhận đầy đủ khi còn sống. Ngày nay, khi nhìn lại vẻ đẹp của người phụ nữ khỏa thân dưới tán cây, người xem có thể tự hỏi vì sao tác phẩm từng bị phản đối đến thế.
Đề tài phụ nữ khỏa thân khi tắm được nhiều họa sĩ khai thác. Cézanne, Matisse và Picasso đều sáng tác về chủ đề này, nhưng mỗi người thể hiện một cách nhìn riêng. Cézanne chú trọng tác động của ánh sáng lên các bề mặt. Những hình thể người tắm được đặt trong phong cảnh nhưng vẫn giữ kết cấu mạnh mẽ; hình khối và màu sắc có sức nặng riêng, mở đường cho những hình thức tạo hình mới.
Matisse khám phá một thế giới trang trí phong phú qua hình ảnh phụ nữ tắm và những vũ nữ khỏa thân. Màu sắc tương phản cùng những đường nét tinh tế đem lại cảm giác hồn nhiên, tươi sáng. Picasso sở hữu sức sáng tạo dồi dào, khả năng tạo hình xuất sắc và trực giác tinh tế. Bên cạnh việc sáng tác “Những cô gái Avignon”, ông còn tạo ra nhiều thay đổi quan trọng trong hội họa; hình tượng phụ nữ có ảnh hưởng đáng kể đến quá trình phát triển phong cách của ông.
Họa sĩ Phạm Thanh Vĩnh Phong theo chú thích của bài gốc
Thế kỷ XX chứng kiến nhiều biến đổi lớn cùng sự xuất hiện của nhiều trường phái nghệ thuật. Hầu hết các trường phái đều có nghệ sĩ quan tâm đến đề tài khỏa thân. Modigliani, họa sĩ theo trường phái Biểu hiện người Ý, vẽ phụ nữ khỏa thân trong nhiều tư thế nằm hoặc ngồi. Ông kéo dài hình thể, giản lược hình khối và sử dụng những đường cong mềm mại để tạo vẻ cuốn hút.
Egon Schiele cũng khai thác hình tượng khỏa thân đơn lẻ và các cặp đôi, thể hiện hoàn cảnh khó khăn, nỗi đau và bệnh tật của con người. Đường nét trong tranh của ông được khai thác mạnh mẽ. Paul Delvaux, họa sĩ Siêu thực người Bỉ, tạo ra những hình ảnh khỏa thân chuyển động trong không gian tối tăm, bí ẩn, khiến nhân vật giống như những người đang bước đi trong giấc mơ.
Trong bức “Người khỏa thân xuống cầu thang” của Marcel Duchamp, một họa sĩ gắn với chủ nghĩa Dada, cơ thể người phụ nữ dường như trở thành một cỗ máy chuyển động. Fernand Léger, họa sĩ Lập thể người Pháp, quan tâm đến sự hài hòa giữa con người và cơ giới hóa công nghiệp; các hình thể trong tranh ông thường có kết cấu rõ ràng, bề mặt sáng bóng và giản lược mạnh mẽ. Sự đơn giản cùng màu sắc rực rỡ tạo nên sức hấp dẫn riêng.
Lucian Freud, họa sĩ hiện thực mới người Anh, khắc họa nhiều hình thể nam và nữ bằng những nét vẽ mạnh, trực tiếp. Các sắc độ da tinh tế, những mảng thịt dày và đầy đặn tạo nên sức tác động đối với người xem. Willem de Kooning, họa sĩ Biểu hiện trừu tượng người Mỹ gốc Hà Lan, sử dụng những nét cọ tự do, dữ dội và giàu sinh lực để tạo ra loạt tranh “Người phụ nữ I, II, III...”. Những kỹ thuật tài tình và sức gợi của đường nét đã đem lại sức biểu cảm mạnh mẽ cho các tác phẩm.
Họa sĩ Nguyễn Quang Vinh
Hình thể khỏa thân cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm về tình yêu đôi lứa. Nghệ sĩ phương Đông và phương Tây đều khai thác đề tài này. Các họa sĩ Nhật Bản thế kỷ XVIII và XIX được bài viết đánh giá là đặc biệt thành công. Nhiều tác phẩm chạm khắc gỗ độc đáo khắc họa những cặp đôi trong quan hệ thân mật vẫn được xem là những kiệt tác, không chỉ bởi vẻ đẹp của chuyển động cơ thể mà còn ở khả năng thể hiện những khía cạnh phức tạp liên quan đến bản năng và cảm xúc con người.
Họa sĩ Bùi Ngọc Tú
Trước hết, hội họa là nghệ thuật của những giấc mơ, phản ánh những khát vọng nằm sâu trong vô thức. Nghệ sĩ gửi vào tác phẩm những tình cảm thiêng liêng, ký ức, khoảnh khắc đẹp và ấn tượng từ quá khứ hoặc hiện tại. Tác phẩm còn mở ra cơ hội để người xem nhớ lại những kỷ niệm ẩn sâu trong tâm trí mình.
Hội họa là một loại hình nghệ thuật kết hợp sức mạnh của hiện thực với những khát vọng và biến chuyển lớn lao của con người. Nó có thể đưa một con người bình thường trong đời sống trần thế đến gần hơn với thế giới lãng mạn và lý tưởng. Niềm say mê sáng tạo cùng tình yêu cuộc sống sẽ giúp người nghệ sĩ truyền tải thế giới tình cảm của mình đến công chúng. Hình thể khỏa thân sẽ tiếp tục là một trong những hình tượng được nghệ sĩ trân trọng, bởi khát vọng thể hiện và lưu giữ vẻ đẹp ấy qua thời gian. Ý tưởng xuất bản một cuốn sách chuyên đề về nghệ thuật khỏa thân vì vậy được bài viết xem là cần thiết và phù hợp với sự quan tâm của công chúng đương thời.